กรุงเทพฯ เกิดขึ้นจากความเปลี่ยนแปลงของการสร้างบ้านแปงเมืองและขยายความเจริญ สร้างความเติบโตของเมืองอย่างต่อเนื่อง กรุงเทพจึงดำรงอยู่บนซ้อนชั้นอยู่บนประวัติศาสตร์และภูมิประเทศที่ถูก “เขียนทับ” มาหลายร้อยปี เมืองนี้เริ่มจากพื้นที่ราบลุ่มที่มีน้ำเป็นโครงสร้างหลัก ก่อนจะค่อย ๆ ถูกจัดวาง สร้างขอบเขต และเติมเต็มด้วยกำแพง ป้อม ถนน และตึกสูงในภายหลัง การอ่านเมืองจึงเป็นการอ่าน “ตัวบท” ที่มีชั้นของเวลาเป็นหมึกและภูมิทัศน์เป็นกระดาษ

ในภาพจิตรกรรมฝาผนังสมัยต้นรัตนโกสินทร์ เรามองเห็น “เมืองในอุดมคติ” — เมืองที่มีกำแพงล้อม มีวังอยู่ศูนย์กลาง เป็นที่ประทับของกษัตริย์ และรายล้อมด้วยน้ำที่หล่อเลี้ยงชีวิต ภาพเหล่านี้ไม่เพียงเป็นจินตนาการ แต่ยังสะท้อนภูมินิเวศของเมืองจริง ๆ ซึ่งตั้งอยู่ในพื้นที่ราบลุ่มที่ระบบน้ำคือเส้นเลือดหล่อเลี้ยง เมืองในยุคนั้นคือ “เมืองน้ำ” อย่างแท้จริง

จากอ่าวไทยขึ้นมาถึงสมุทรปราการ เมืองธนบุรีศรีมหาสมุทรเคยเป็นเมืองหน้าด่าน ควบคุมทางขึ้นไปยังอยุธยา การตั้งเมืองแต่ละแห่งอาศัยแม่น้ำ คูคลอง และชัยภูมิธรรมชาติ เช่นเดียวกับกรุงศรีอยุธยา ที่สร้างตัวเองเป็นเกาะล้อมรอบด้วยคลองทั้งธรรมชาติและที่ขุดขึ้น

เมื่อกรุงศรีอยุธยาแตก เมืองหลวงจึงเคลื่อนลงมาที่ธนบุรี พระเจ้าตากสินทรงตั้งวังไว้ฝั่งตะวันตกของเจ้าพระยา เมืองมีแม่น้ำผ่ากลางจนถูกขนานนามว่า “เมืองอกแตก” ต่อมารัชกาลที่ 1 โปรดให้ย้ายเมืองหลวงมายังฝั่งพระนคร ขุด “คลองรอบกรุง” เพิ่มอีกชั้น ทำให้กรุงเทพฯ มีคูเมืองสองชั้น และสร้างกำแพง ป้อม ปัจจุบัน ป้อมพระสุเมรุและป้อมมหากาฬยังคงเป็นหลักฐานที่คงอยู่ในทุกวันนี้

พื้นที่รอบนอกพระนครเป็นทุ่งนา เช่น ทุ่งปทุมวัน ทุ่งพญาไท ทุ่งมหาเมฆ หรือทุ่งบางกะปิ ซึ่งต่อมาค่อย ๆ แปรสภาพเป็นย่านการค้าและศูนย์กลางธุรกิจ และเมืองที่ขยายออกไปในปัจจุบัน เมืองจึงไม่ได้เติบโตเพียงจากการวางผัง แต่เกิดจากโครงการพัฒนาและจำนวนประชาการที่ขยายตัว รวมทั้งการย้ายถิ่นฐานของประชากรที่เข้ามายังเมืองหลวง กล่าวได้ว่ากรุงเทพขยายตัวจากพื้นที่ตั้งของสถานที่สำคัญอย่างวังหลวง และเกิดการขยายตัวออกสู่พื้นที่อื่น ๆ เช่น บ้านราษฎร ย่านการค้า สถานที่สำคัญของราชการ ฉะนั้น พระนครเป็นจุดกำเนิดของชุมชนริมน้ำ แล้วเมืองขยายไปสู่ทุ่งโล่งรอบนอก