วิวัฒนาการธนบัตรไทยกับมรดกทางวัฒนธรรมของชาติ

งานวิจัยและบทความ

การพาณิชย์สมัยใหม่, การค้าและพาณิชย์, อิทธิพลตะวันตกในสยาม, วิวัฒนาการเงินตราไทย, ธนบัตรไทย, ประวัติศาสตร์เศรษฐกิจสยาม

ธนบัตรหนึ่งใบมีเรื่องราวมากกว่าที่คิด จากหอยเบี้ยสู่เงินบาทสมัยใหม่ กิจกรรม Museum in Focus ครั้งที่ 6 ชวนสำรวจวิวัฒนาการเงินตราไทยผ่านประวัติศาสตร์โลก เศรษฐกิจ และศิลปกรรม พร้อมเปิดเบื้องหลังการผลิตธนบัตร และการออกแบบที่สะท้อนอัตลักษณ์ของชาติ ให้เห็นว่าเงินที่ใช้ทุกวันคือมรดกทางวัฒนธรรมที่มีชีวิต

โทรเลข วิทยุ โทรทัศน์ และการเล่าเรื่องใหม่ที่ Wireless House

งานวิจัยและบทความ

ความทันสมัยทางวัฒนธรรม, การพัฒนาโครงสร้างพื้นฐาน, การบริหารจัดการเมือง, อิทธิพลตะวันตกในสยาม

บทความนี้เรียบเรียงจากกิจกรรม Museum InFocus ครั้งที่ 5 จัดขึ้นเมื่อวันเสาร์ที่ 21 มีนาคม 2569 ณ มิวเซียมสยาม ชวนสำรวจประวัติศาสตร์การสื่อสารในสยามตั้งแต่โทรเลข วิทยุ จนถึงโทรทัศน์ ในฐานะ “โครงสร้างของอำนาจ” ที่เป็นส่วนหนึ่งในการสร้างรัฐ ชาติ และชีวิตประจำวัน ผ่านทั้งมุมมองทางวิชาการและหลักฐานทางโบราณคดี เนื้อหาครอบคลุมการพัฒนาโครงข่ายโทรเลข การกระจายเสียง และการเปลี่ยนผ่านสู่สื่อภาพ พร้อมทั้งการขุดค้นสถานีวิทยุโทรเลขศาลาแดง และการตีความใหม่ในรูปแบบ “Wireless House” ที่เชื่อมโยงอดีตสู่เมืองร่วมสมัย บทความนี้สะท้อนว่า “การสื่อสาร” ไม่ได้เป็นเพียงเครื่องมือ แต่คือโครงสร้างที่ยังคงส่งอิทธิพลต่อสังคมไทยในปัจจุบัน

เมืองที่เคลื่อนที่: การเดินทางและระบบรางของกรุงเทพ

งานวิจัยและบทความ

วิศวกรรมและเทคโนโลยี, ประวัติศาสตร์การคมนาคมสาธารณะ, โครงสร้างพื้นฐานด้านการคมนาคม, ยุครัตนโกสินทร์, พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

บทความนี้เรียบเรียงจากกิจกรรม Museum in Focus: เมืองที่เคลื่อนที่: การเดินทางและระบบรองของกรุงเทพ ซึ่งสำรวจบทบาทของระบบรางต่อพัฒนาการของกรุงเทพฯ ตั้งแต่ปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 จนถึงปัจจุบัน โดยชี้ให้เห็นว่ารถราง รถไฟสายหลัก และระบบรถไฟฟ้า มิได้เป็นเพียงโครงสร้างพื้นฐานด้านคมนาคม หากแต่เป็นกลไกสำคัญที่กำหนดโครงสร้างเศรษฐกิจ การขยายตัวของเมือง การจัดระเบียบพื้นที่ และความทรงจำร่วมของสังคมไทย เนื้อหาครอบคลุมพัฒนาการของรถรางในสมัยรัชกาลที่ 5 การสร้างทางรถไฟสายหลักเพื่อเชื่อมศูนย์กลางกับภูมิภาคและเสริมสร้างรัฐสมัยใหม่ การสิ้นสุดยุครถรางภายใต้นโยบายพัฒนาเมืองที่เน้นถนนและรถยนต์ ตลอดจนการกลับมาของระบบรางในรูปแบบรถไฟฟ้าตั้งแต่ปี 2542 ซึ่งก่อให้เกิดการพัฒนาเมืองรอบสถานี (TOD) และปรับเปลี่ยนรูปแบบการใช้ที่ดิน บทความยังวิเคราะห์พัฒนาการของพื้นที่หัวลำโพง ตั้งแต่สถานีรถไฟยุคแรกจนถึงสถานีกรุงเทพ (หัวลำโพง) ในปัจจุบัน ทั้งด้านประวัติศาสตร์ สถาปัตยกรรม และบทบาทต่อการเติบโตของชุมชนโดยรอบ สะท้อนให้เห็นว่าระบบรางเป็นพลังขับเคลื่อนสำคัญที่หล่อหลอมกรุงเทพฯ ในฐานะ “เมืองที่เคลื่อนที่” อย่างต่อเนื่องทั้งทางกายภาพ เศรษฐกิจ และความหมายทางสังคม

การ “อ่านเมือง” กรุงเทพฯ ผ่านแผนที่และภาพถ่าย

วิดีโอ

การบรรยาย “การอ่าน ‘เมือง’” โดย รศ.ดร.พีรศรี โพวาทอง ชวนมองกรุงเทพฯ และเมืองไทยผ่านหลักฐานภาพ–แผนที่–ภูมิทัศน์ เพื่อเข้าใจเมืองในฐานะพื้นที่ที่ซ้อนทับหลายยุคสมัย ตั้งแต่เมืองคู–คลอง วัง–ป้อม ในยุคการตั้งกรุงรัตนโกสินทร์ สู่ยุคขยายเมืองในพื้นที่ต่าง ๆ ย่านสีลม–สาทร–เจริญกรุง และโครงสร้างที่ดินเชิงพาณิชย์ เนื้อหาเชื่อมประสบการณ์ภาคสนามกับการอ่านแผนที่หลากแบบ (แผนที่, ภาพถ่ายทางอากาศ) ในส่วนสุดท้าย ชวนตั้งคำถามเชิงพื้นที่ตั้งแต่ “ทำไมสยามสแควร์น่าเดิน” ถึง “เหตุผลของตึกสูงริมแม่น้ำ” และ “ที่มาบูเลอวาร์ดราชดำเนิน” ช่วยให้ผู้ฟังเห็นพัฒนาการกรุงเทพทั้งในอดีตและปัจจุบันที่ใกล้ตัว

อ่านสวนลุมพินี: อำนาจ ความทรงจำ และเมือง

งานวิจัยและบทความ

สยามรัฐพิพิธภัณฑ์, สวนลุมพินี, ลุมพินีสถาน, มรดกสถาปัตยกรรม, ความทันสมัยทางวัฒนธรรม, วัฒนธรรมบันเทิง, การสร้างรัฐสมัยใหม่, พื้นที่บันเทิงในเมือง, พื้นที่สีเขียวในเมือง, การวางผังเมืองและภูมิทัศน์

บทความนี้นำเสนอการอ่านสวนลุมพินีในฐานะพื้นที่สาธารณะที่ประกอบสร้างขึ้นจากการออกแบบ ผังเมือง บริบททางประวัติศาสตร์ อุดมการณ์ทางการเมือง และการจัดการเมืองในแต่ละยุคสมัย โดยอาศัยบทสนทนาจากกิจกรรม Museum in Focus: สวนลุมพินี: สวนของเมือง เรื่องของผู้คน เนื้อหาครอบคลุมจุดกำเนิดของสวนผ่านผังแม่บท พัฒนาการทางภูมิสถาปัตยกรรม ชีวิตทางสังคมของพื้นที่ และบทบาทของสวนลุมพินีในช่วงสงครามเย็น ในฐานะเครื่องมือสื่อสารความทันสมัยและอุดมการณ์โลกเสรี บทความยังเชื่อมโยงมาสู่บริบทปัจจุบันของนโยบายพื้นที่สีเขียวกรุงเทพมหานคร ภายใต้กรอบ Green Bangkok 2030 พร้อมตั้งคำถามถึงสมดุลระหว่างปริมาณ คุณภาพ และการเข้าถึงพื้นที่สาธารณะ สวนลุมพินีจึงเปรียบเหมือน “เอกสารมีชีวิตของเมือง”

เมื่อเส้นสายเล่าเรื่องเมือง: อ่านกรุงเทพฯ ผ่านแผนที่

งานวิจัยและบทความ

การสร้างรัฐสมัยใหม่, การบริหารจัดการเมือง, การวางผังเมืองและภูมิทัศน์, อิทธิพลตะวันตกในสยาม, เทคโนโลยีตะวันตก, แผนที่และภูมิสารสนเทศ, รัชกาลที่ 5

กิจกรรม Museum in Focus ครั้งที่ 2 “อ่านแผนที่ เห็นเมือง: จากแผนที่เก่าสู่มหานครกรุงเทพฯ” ชวนมองแผนที่ไม่ใช่แค่เครื่องมือบอกทาง แต่เป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่บันทึกการก่อรูปของกรุงเทพฯ ตั้งแต่แผนที่จารีตที่เน้นความหมายและอำนาจ ไปจนถึงแผนที่สมัยใหม่และระบบภูมิสารสนเทศที่ใช้จัดการเมืองอย่างเป็นระบบ แผนที่จึงทำให้เราเห็นว่าเมืองถูก “มอง วัด และจัดการ” อย่างไรในแต่ละยุค และช่วยเชื่อมโยงอดีต ปัจจุบัน และอนาคตของกรุงเทพฯ ผ่านร่องรอยที่ยังซ้อนทับอยู่ในภูมิทัศน์เมืองปัจจุบัน

พลังงานแห่งความเปลี่ยนผ่าน: ไฟฟ้าและวัฒนธรรมเมือง

งานวิจัยและบทความ

โรงไฟฟ้าวัดเลียบ

บทความนี้สำรวจบทบาทของ “ไฟฟ้า” ในการเปลี่ยนสยามสู่สังคมสมัยใหม่ ตั้งแต่การทดลองใช้แสงไฟครั้งแรกในยุครัชกาลที่ 5 การเกิดย่านกลางคืนและระบบขนส่งใหม่ ไปจนถึงการฟื้นชีวิตอาคารโรงไฟฟ้าวัดเลียบสู่พิพิธภัณฑ์การไฟฟ้าไทย (MEA SPARK) ไฟฟ้าไม่ใช่เพียงเทคโนโลยี แต่คือพลังที่ปรับโฉมวิถีชีวิต วัฒนธรรมเมือง และจินตภาพของ “สยามใหม่” อย่างชัดเจน

โครงการ Museum Links: กระบวนการทำงาน

วิดีโอ

เกาะรัตนโกสินทร์, เขตบางพลัด, ฝั่งธนบุรี

วิดีโอถ่ายทอดเบื้องหลังการทำงานโครงการ “Museum Links” โดยทีมงานฝ่ายพัฒนาองค์ความรู้พิพิธภัณฑ์ สพร. ตั้งแต่จุดตั้งต้น การร่วมออกแบบกับครูทั้ง 6 โรงเรียน เน้นการส่งเสริมกระบวนการเรียนรู้ด้วยการใช้แผนที่เปรียบเทียบ ตีความภาพเก่า และศึกษาสภาพปัจจุบันจากพื้นที่จริง และนำเสนอผลงานของนักเรียนที่เชื่อมโยงความเข้าใจใน “สยามใหม่” บทเรียนประวัติศาสตร์ที่มีพื้นฐานจากการสำรวจและสังเคราะห์ความรู้ด้วยตนเอง

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระจันทบุรีนฤนาถ

ภาพถ่าย

การปฏิรูประบบราชการ, นักปฏิรูปเศรษฐกิจและการคลัง, การจัดตั้งกระทรวงสมัยใหม่, การสร้างรัฐสมัยใหม่, พระบรมวงศานุวงศ์, รัชกาลที่ 5, รัชกาลที่ 6, พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระจันทบุรีนฤนาถ

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระจันทบุรีนฤนาถ (พ.ศ. 2417–2474) พระนามเดิม พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้ากิติยากรวรลักษณ์ เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) ทรงได้รับการศึกษาที่ประเทศอังกฤษ และทรงเป็นผู้นำในการปรับปรุงการบริหารราชการให้ทันสมัย โดยเฉพาะด้านการคลังและการพาณิชย์ และเป็นที่ยกย่องว่าเป็นผู้ก่อตั้งและเสนาบดีกระทรวงพาณิชย์พระองค์แรกของประเทศไทย